|
|
 |
Božić
je, uz Uskrs, jedan od dva najveća hrišćanska
praznika. Božić je dan kada se slavi rođenje
Hristovo, i kada je duh malog Isusa sveprisutan
među ljudima, donoseći im mir i praštanje. Sam
Božić je trodnevni praznik, a ako računamo i
Badnji dan, kojim se završava zimski četrdesetodnevni
post, onda je to četvorodnevna svetkovina okrenuta
prvenstveno domu i porodici. U našem narodu
proslavljanje ovog praznika je usklađeni spoj
crkvenih, liturgijskih, i folklornih običaja,
koji svojom raznovrsnošću daju posebnu lepotu
ovim svečarskim danima.
Božić je praznik cele porodice i zato se očekuje
da ona tokom praznićnih dana bude na okupu.
Praznovanje započinje Badnjim danom, 6. januara.
Tog dana rano ujutro domaćin odlazi da iseče
badnjak, najčešće je to hrastovo drvce, da bi
ga te večeri uneo u kuću i time označio početak
božićnih praznika. Iza toga se nižu razni običaji,
koji su zapravo osobenost našeg šarolikog narodnog
folklora i koji su se kroz vekove stopli sa
onim religioznim hrišćanskim značenjem Božića.
Na badnji dan se ništa ne iznosi iz kuće, obeduje
se na slami, jedu se posna jela. Tu je još paljenje
badnjaka i unošenje slame i prostiranje slame
po podu, uz kvocanje i pijukanje, pa badnjedanska
večera na podu, simbolika sveća, oraha, meda,
vina, svenoćnog bdenja u iščekivanju Božića.
Takođe prvi Božićni dan započinje unošenjem
nenačete vode, dočekivanjem položajnika, odlaskom
u crkvu na službu i pričest, te prvim mrsnim
doručkom. Dug je spisak narodnih običaja koji
krase Božićne praznike, od lomljenja pogače,
pa do igara koje simuliraju tobožnje vijanje
božića, ali najinteresantnije je upravo to da
se svi etnolozi slažu da su se ti običaji najbolje
očuvali upravo u našem narodu. Prvi dan božića
je dan radosti rađanja, obnavljanja života,
dok se drugi dan provodi u svečanom, tihom domaćem
raspoloženju, a u crkvama služi Liturgija zahvalnosti
Bogorodici.
Naš uvaženi istoričar, poznavalac religije i
poznavalac naše mitologije Veselin Čajkanović
o Pravoslavnom srpskom Božiću kaže sledeće:
"Božić, onakav kako ga srpski narod danas
slavi, sa badnjakom, slamom, kvocanjem, žrtvovanjem
praseta, česnicom, pohođenjem izvora i bunara,
polaženikom, sa raznim vračanjima i gatanjima
i tolikim drugim mnogobrojnim običajima, jeste
praznik naše stare vere. Kao praznik iz stare
vere, i pored krsnog imena i đurđevdana, naš
najnaconalniji praznik, Božić je, pre svega,
praznik iz kulta predaka... Srpski starinski
praznik koji je predhodio hrišćanskom Božiću
i koji je produžio da živi dalje, u narodnim
običajima i verovanjima bio je praznik u slavu
predaka i u slavu boga mrtvih, koji je u isto
reme bio i najveći nacionalni bog (Južnoslovenski).
Razumljivo je, kod takvog stanja stvari. Što
je božić, pored krsnog imena (slave) bio i ostao
za sva vremena najveći i najpopularniji praznik
srpskog naroda."
Etnolog Mile nedeljković, pak skreće pažnju
na jednu izuzetnu osobenost božićnih običaja:
"Jedan od najlepših božićnih običaja je
mirboženje s težnjom da se održi mir, spreči
omraza i prekine zavada među ljudima, pa su
se pri susretu ljudi pozdravljali sa : Mir božji,
Hristos se rodi! I pri tom se rukovali i ljubili.
Srbi u okolini Skadra (oblast Vraka) na Božiji
dan (drugi dan Božića crkva slavi Sabor Presvete
Bogorodice koji se u narodu uobičajeno naziva
Božiji dan. Treći dan je Stevanjdan koji je
prva krsna slava po Božiću i u novoj godini.),
završavajući ophod kod domaćina koji je započeo
obilazak, išli su od kuće do kuće i mirobožali,
koristeći običaj da se zavađeni pozdrave i poljube,
a time i izmire. Jer, ovo je dan opšteg mirenja
i praštanja."
Dan rođenja Hristovog oličen u praznovanju Božića,
ostao je u našem narodu prvenstveno praznik
porodice i porodičnog domaćinstva. Sigurno da
su novo vreme i savremeni uslovi gradskog života
suzili mnoge drevne božićne običaje, svodeći
ih uglavnom na unošenje badnjaka, kupljenog
na pijaci, na božićni kolač, sveću, pečenicu
i vino. Ali kako je to rekao etnolog Tihomir
Đorđević, još s početka prošlog veka, božićni
običaji su se održali u našem narodu "postajući
kao nešto sveto" do današnjih dana, kao deo
već ukorenjene tradicije i povratka našeg nacionalnog
bića pravoslavlju. |
|
|
VUK
KARADŽIĆ O BOŽIĆU I BOŽIĆEVANJU
"Uoči
Božića, pošto se badnjaci unesu u kuču i nalože
na vatru, uzme domaćica slame i kvočući (a
za njom deca pijučući) prostre po sobi, ili
po kući, ako nema sobe. Poslije večere pjevaju
i vesele se. Kad ujutru ustanu, najprije otide
jedno te donese vode, ali ponese žita te pospe
vodu (kao polazi je) kad k njoj dođe. Tom
vodom umijesi česnicu i nalije ručak, te pristave.
Ali prije nego sjednu za ručak, izbace po
nekoliko puške (tako ujutro rano kad ustanu),
pa se onda skupe svi oko sofre te se mole
Bogu (držeći svako po jednu voštanu svijeću
u rukama) i mirbožuju se, tj. Izljube se svi
redom govoreći : Mir božji! Ristos se rodi,
vaistinu se rodi, poklanjamo se Ristu i Ristovom
rožanstvu. Otom domaćin pokupi sve one svijeće
u jednu rukovet i usadi u žito, koje stoji
na sofri u kakvoj karlici, ili u čanku (svakojako
žito pomešano zajedno, u tom žitu stoje i
kolači kojekaki), te onda malo pogore, pa
ih ugase onim žitom. Ono žito posle daju žene
kokošima da nose jaja. Kad počnu ručati, neki
najpre okuse sira, neki pečenice, a neki (kao
po Srijemu i po Bačkoj ) prije svega srču
varenike, ali rakije mnogi ne piju prvi dan
za vrućice. Oko pola ručka ustanu u slavu
i lome kolač kakogod i o krsnom imenu, samo
što nema koljiva. Na Božić se obično ruča
s vreće (prostre se prazna vreća mjesto čaršava,
ili po čaršavu), i sofra se ne diže (niti
se kuća čisti) za tri dana. Prvi dan Božića
niko nikom ne ide u kuću osim položajnika."
|
|
|
Od
kad se slavi božić
I
ako ima pomena o praznovanju hristovog rođeja
još u ranom IV veku naše ere, preciznih i
pouzdanih podataka nema. Zbog toga se računa
da je božić kao samostalni praznik posvećen
rođenju Isusa Hrista, prvi put proslavljen
u Rimu 354. godine. U Carigradu je Boić prvi
put proslavljen 379. godine, u Kapadokiji
380, u Aleksandriji 432. i tako dalje...
Stari i novi kalendar
Po
starom, julijanskom, kalendaru Božić se proslavlja
25 decembra, te ga tako proslavlja i naša
Pravoslavna crkva. To važi za sve crkve pravoslanih
zemalja. 1582 godine rimski papa Grgur uvodi
reforme prilikom čega dolazi do usvajanja
novog kalendara koji se naziva Gregorijanski,
čime nastaje razlika u katoličkom i pravoslavnom
računanju vremena. U 20 veku, na čuvenom Carigradskom
saboru 1923. godine, došlo je do približavanja
dva računanja vremena, ali od tada u našoj
nauci postoji pojam računanja po starom i
novom kalendaru. Te stoga pravoslavni Badnji
dan i Božić, slave se 24, i 25. decembra po
starom tj. 6. i 7. januara po novom kalendaru.
|
|
| [Gore] |
|
